داوران، بازوان داوطلب در نظام ارتباطات علمی هستند که با اعتبارسنجی پژوهشها، به ارتقای کیفیت محتوای منتشر شده در نشریه کمک میکنند. از آنجا که این نشریه از آییننامهها و سیاستهای «کُپ» (https://publicationethics.org) پیروی میکند، انتظار میرود داوران به استانداردهای اخلاقی و حرفهای پایبند باشند.
- وظایف اخلاقی و بیطرفی
الف) محرمانگی و اعتماد
- مقالههایی که برای داوری ارسال میشوند باید به عنوان اسناد محرمانه تلقی گردند.
- عدم اشتراکگذاری: داوران نباید جزئیات داوری، متن مقاله یا اطلاعات مربوط به آن را با دیگران به اشتراک بگذارند و یا بدون اجازه صریح سردبیر، مستقیماً با نویسندگان تماس بگیرند.
- عدم سوءاستفاده: اطلاعات یا ایدههای منتشرنشدهای که در طول فرآیند داوری بهدست میآیند، نباید برای منافع شخصی یا در پژوهشهای خودِ داور استفاده شوند.
- نقض محرمانگی توسط هوش مصنوعی: بارگذاری تمام یا بخشی از مقاله ارسالی در ابزارهای هوش مصنوعی مولد یا مدلهای زبانی بزرگ (مانند ChatGPT) ممنوع است. این اقدام ناقض حقوق مالکیت، حریم خصوصی دادهها و محرمانگی آثار منتشرنشده نویسندگان است.
ب) تضاد منافع
داوران باید بیطرفی خود را حفظ کرده و هرگونه تضاد منافع احتمالی را فوراً اعلام کنند.
- افشا: اگر داور معتقد است تضاد منافعی وجود دارد (مانند همکاری با نویسندگان در سه سال اخیر، اشتغال در مؤسسه مشترک یا ارتباط مالی با تحقیق)، باید پیش از پذیرش داوری، سردبیر را مطلع سازد.
- انصراف: در صورت شناسایی سوگیری احتمالی، داور باید با سردبیر مشورت کند که آیا نیاز به انصراف از داوری برای رعایت عدم سوگیری وجود دارد یا خیر.
- دستکاری استنادی: داوران نباید استناد به آثار خود یا همکارانشان را پیشنهاد دهند، مگر اینکه دلایل علمی واقعی و مستدل وجود داشته باشد. درخواست استنادهای غیرضروری برای ارتقای مصنوعی شاخصها، رفتاری غیراخلاقی است.
ج) اخلاق حرفهای داور
- داوریها باید به صورت عینی و سازنده انجام شوند.
- پرهیز از نقد شخصی: نقد شخصی نویسنده نامناسب تلقی میشود. داوران باید با احترام و حرفهای عمل کرده و نظرات خود را بهوضوح و با استدلالهای پشتیبان بیان کنند.
- هشدار اخلاقی: داوران باید نسبت به مسائل اخلاقی احتمالی مانند سرقت علمی، انتشار همپوشان یا شباهت قابلتوجه با آثار منتشرشده حساس بوده و مراتب را به سردبیر گزارش دهند.
- زمانبندی: داوران تنها در صورتی باید دعوت به داوری را بپذیرند که در آن حوزه متخصص بوده و اطمینان داشته باشند که میتوانند داوری را در بازه زمانی توافق شده به اتمام برسانند.
۲. محتوای گزارش داوری
گزارش داوری با دو هدف اصلی تهیه میشود: کمک به اتخاذ تصمیم نهایی توسط سردبیر و یاری رساندن به نویسنده برای بهبود کیفیت مقاله. تمامی اظهارنظرها باید مستدل، با جزئیات دقیق و در صورت نیاز همراه با استناد به منابع علمی معتبر باشد (برای تهیة گزارش داوری مطالعة محتوای این لینک https://doi.org/10.1257/jep.31.1.231 مفید خواهد بود).
داوران باید اثر را بر اساس معیارهای زیر ارزیابی کنند:
الف) اصالت و اهمیت
- آیا مقاله پژوهشی نوآورانه ارائه میدهد یا دانش موجود در این حوزه را بهطور قابل توجهی ارتقا میبخشد؟
- آیا پرسش پژوهش مهم و با حوزه فعالیت نشریه مرتبط است؟
- چنانچه نتایج و نتیجهگیریها اصیل نیستند، داور باید به منابع مشابه ارجاع دهد.
ب) روششناسی و دادهها
- آیا طرح پژوهش برای پاسخ به پرسش مطرحشده مناسب است؟
- آیا روششناسی به اندازهای جزئینگارانه هست که امکان بازتولید پژوهش توسط سایر پژوهشگران فراهم باشد؟
- آیا تجهیزات و مواد بهدرستی توصیف شدهاند؟
- داوران باید اعتبار رویکرد، کیفیت دادهها و استفاده صحیح از تحلیلهای آماری را بررسی کنند. (خطاهای آماری رایج هستند و نیازمند بررسی دقیق داور میباشند).
ج) وضوح و ساختار
- آیا زبان مقاله شفاف و مختصر است؟
- آیا چکیده بهطور دقیق منعکسکننده محتوای مقاله هست؟
- آیا مقدمه بهوضوح پرسش پژوهش و بافتار آن را تبیین کرده است؟ اگر ضعف زبانی مانع از درک استدلالهای مقاله میشود، داور باید این مورد را به سردبیر گزارش دهد (وظیفه داور ویرایش زبانی متن نیست).
د) یافتهها و نتیجهگیری
- آیا یافتهها بهوضوح ارائه شدهاند؟
- آیا ادعاهای مطرحشده معقول بوده و توسط نتایج ارائهشده پشتیبانی میشوند؟
- آیا نتیجهگیری بهطور منطقی اجزای مختلف مقاله را به هم پیوند میدهد؟
- آیا به محدودیتهای پژوهش اشاره شده است؟
هـ) جداول و اشکال
- آیا تمامی تصاویر و جداول مفید و اطلاعرسان هستند و دادهها را بهدرستی نمایش میدهند؟
- آیا نمایش آنها در کل متن یکپارچه و منسجم است؟
و) پیامدهای پژوهش
- آیا مقاله شکاف بین نظریه و عمل را پر میکند؟
- یافتههای پژوهش چه پیامدهای اقتصادی، تجاری، آموزشی، سیاستگذاری عمومی یا اجتماعی به همراه دارد؟
۳. استفاده مجاز از هوش مصنوعی مولد در فرآیند داوری
اگرچه بارگذاری مقالههای نویسندگان در ابزارهای هوش مصنوعی به دلیل مسائل محرمانگی اکیداً ممنوع است، اما داوران مجازند صرفاً برای بهبود گزارش داوریِ خود از این ابزارها استفاده کنند.
استفاده مجاز (ویراستاری): داور میتواند از ابزارهای هوش مصنوعی مولد یا مدلهای زبانی بزرگ برای بهبود ساختار، شفافیت زبان، دستور زبان یا خوانایی گزارش داوری خود استفاده کند.
افشای الزامی: در صورت استفاده از هرگونه ابزار هوش مصنوعی برای این منظور، داور باید موضوع را بهطور شفاف به تیم تحریریه اعلام کند.
مسئولیتپذیری: داور همچنان مسئول و پاسخگوی دقت، سختگیری و سلامت کل گزارش داوری است. هوش مصنوعی هرگز نمیتواند جایگزین تخصص انسانی و ارزیابی نقادانه مورد نیاز برای قضاوت علمی شود.
- فرایند ارسال گزارش داوری
پس از تکمیل ارزیابی، داوران باید یکی از توصیههای زیر را به سردبیر ارائه دهند:
- پذیرش: مقاله بدون نیاز به تغییر آماده انتشار است.
- بازنگری جزئی: مقاله با اصلاحات اندک قابل پذیرش است.
- بازنگری کلی: مقاله پتانسیل چاپ دارد اما نیازمند تغییرات اساسی و داوری مجدد است.
- رد مقاله: مقاله دارای ضعفهای بنیادین است و برای چاپ مناسب نیست.
داوران هم میتوانند دیدگاههای خود را در کادر پیشبینی شده بنویسند و به اطلاع سردبیر برسانند، هم میتوانند این دیدگاهها را در یک فایل ورد یا پی.دی.اف. جداگانه به فرم ارزیابی پیوست کنند، و هم میتوانند روی فایل ورد مقالة ارسالی دیدگاههای خود را به شکل «کامنت» بگذارند. توصیة نشریه آن است که تا جایی که ممکن است گزارش داوری مفصل نگاشته شود تا هم سردبیر بتواند بر پایة آن تصمیم درست بگیرد و هم نویسندگان بتوانند اثر خود را بر پایة آن بهبود بخشند.
